Skala Lovetta — jak oceniać siłę mięśni w stopniach od 0 do 5

Skala Lovetta to najprostszy sposób, żeby zapisać siłę mięśnia jedną cyfrą. Nie wymaga sprzętu, zajmuje chwilę i od dziesięcioleci jest podstawą ręcznego badania siły w polskiej fizjoterapii. Ta prostota ma swoją cenę: wynik zależy od tego, jak badanie zostało przeprowadzone. Dwie osoby, które inaczej ustawią kończynę albo inaczej przyłożą opór, potrafią dać temu samemu mięśniowi dwie różne oceny.

Poniżej znajdziesz opis wszystkich stopni, sposób wykonania badania, najczęstsze błędy i arkusz do druku, na którym zapiszesz wyniki.

Stopnie skali Lovetta

Skala ma sześć stopni. Granice między nimi wyznaczają trzy pytania: czy mięsień w ogóle się kurczy, czy porusza odcinkiem wbrew grawitacji i ile oporu jest w stanie pokonać.

W części polskich podręczników stopniom przypisuje się też przybliżony odsetek siły prawidłowej: 0 – 0%, 1 – 10%, 2 – 25%, 3 – 50%, 4 – 75%, 5 – 100%. Traktuj te liczby jako orientacyjne. Skala nie mierzy siły w procentach, tylko opisuje, co mięsień potrafi.

Zanim zaczniesz

Najpierw sprawdź bierny zakres ruchu w badanym stawie. Skala mówi o „pełnym zakresie”, ale chodzi o zakres dostępny dla tej osoby. Jeśli bark ma ograniczone odwodzenie z powodu przykurczu, siłę oceniasz w zakresie, jaki jest, i zapisujesz to ograniczenie obok wyniku. Inaczej niski stopień będzie odbiciem sztywności stawu, a nie słabości mięśnia.

Zapytaj też o ból. Ruch, który boli, często jest odruchowo hamowany — mięsień „odpuszcza”, choć siłę ma. Taki wynik zapisuje się z adnotacją, że badanie ograniczał ból.

Jak przeprowadzić badanie krok po kroku

Najszybciej jest zacząć od próby na stopień 3, czyli ruchu przeciw grawitacji. Jej wynik od razu mówi, w którą stronę iść dalej.

1. Ustaw pozycję przeciw grawitacji. Poruszany odcinek ma unosić się do góry. Przy zginaczach stawu łokciowego badany siedzi z ramieniem wzdłuż tułowia i zgina łokieć w płaszczyźnie pionowej.
2. Ustabilizuj odcinek bliższy. Przytrzymaj ramię powyżej badanego stawu, żeby ruch wykonywał badany mięsień, a nie cała kończyna albo tułów.
3. Poproś o ruch w pełnym zakresie. Jeśli badany go wykonuje, mięsień ma co najmniej stopień 3. Jeśli nie, przejdź do pozycji odciążonej (punkt 5).
4. Dla stopni 4 i 5 dodaj opór. Przyłóż go w dalszej części poruszanego odcinka, w kierunku przeciwnym do ruchu. Zwiększaj nacisk stopniowo przez 2–3 sekundy, bez szarpnięcia. Jeśli badany utrzymuje pozycję wbrew pełnemu oporowi, to stopień 5. Jeśli ustępuje przy mocniejszym nacisku, to stopień 4.
5. Dla stopni 0–2 zmień pozycję na odciążoną. Ułóż kończynę tak, żeby ruch odbywał się w płaszczyźnie poziomej, albo podeprzyj ją na gładkiej powierzchni lub w podwieszce. Pełny ruch w tej pozycji to stopień 2. Brak ruchu przy wyczuwalnym napięciu to 1. Brak napięcia to 0.
6. Porównaj ze stroną przeciwną. Przy stopniach 4 i 5 przydaje się punkt odniesienia — prawidłowa siła drobnej osoby starszej to co innego niż siła zawodnika.

Błędy, które zmieniają wynik

• Brak stabilizacji. Badany pomaga sobie tułowiem albo sąsiednim stawem i wynik wychodzi zawyżony.
• Ruchy zastępcze. Słaby mięsień wyręczają inne, które dają podobny ruch. Odwodzenie w stawie ramiennym łatwo zastąpić uniesieniem obręczy barkowej, a odwodzenie w stawie biodrowym — uniesieniem miednicy.
• Opór przyłożony za szybko. Badany nie zdąży napiąć mięśnia i zamiast siły ocenisz szybkość reakcji.
• Za każdym razem inne miejsce oporu. Im dalej od stawu naciskasz, tym dłuższa dźwignia i tym łatwiej pokonać badanego. Jeśli raz przykładasz opór tuż pod łokciem, a raz przy nadgarstku, porównanie wyników traci sens. Zapisz, gdzie przykładasz opór.
• Zmęczenie. Kilka powtórzeń z rzędu obniża wynik u osób osłabionych. Wystarczy jedna, dobrze przygotowana próba.

Ograniczenia skali

Najsłabsze miejsce skali leży w jej górnej części. Stopień 4 obejmuje bardzo szeroki przedział — od mięśnia, który ledwo pokonuje lekki opór, po taki, któremu do normy brakuje niewiele. Osoba po rekonstrukcji więzadła może przez wiele tygodni mieć „czwórkę”, choć jej siła wyraźnie rośnie. Skala tego nie pokaże.

Dlatego przy mięśniach na poziomie 4–5 lepiej sięgnąć po dynamometr ręczny albo po test funkcjonalny, na przykład liczbę powtórzeń wstawania z krzesła w określonym czasie. Skala Lovetta najlepiej sprawdza się tam, gdzie siła jest wyraźnie obniżona: po uszkodzeniach nerwów, w chorobach neurologicznych, po długim unieruchomieniu.

Część fizjoterapeutów stosuje wersję rozszerzoną o plusy i minusy (np. 3+, 4−), która nieco zwiększa dokładność. Jeśli z niej korzystasz, zaznacz to w dokumentacji, żeby kolejna osoba odczytywała wyniki tak samo.

Skala Lovetta a skala MRC

W literaturze anglojęzycznej częściej spotkasz skalę MRC (Medical Research Council), nazywaną też skalą Oxford. Ma tę samą budowę od 0 do 5 i bardzo podobne opisy stopni, więc wyniki obu skal są porównywalne. Różnice dotyczą głównie szczegółów, na przykład stosowania plusów i minusów.

Jak zapisać wynik

Sama cyfra niewiele powie, jeśli nie wiadomo, czego dotyczy. Dobry zapis zawiera ruch lub grupę mięśniową, stronę, stopień i ewentualne uwagi, na przykład: „Zginacze stawu łokciowego — P: 4, L: 5. Badanie ograniczone bólem w końcowym zakresie ruchu”. Do tego data, żeby przy kolejnej wizycie było z czym porównać.

Od wyniku do ćwiczeń

Stopień w skali Lovetta podpowiada, od jakiego rodzaju ćwiczeń zacząć:

• 0–1: ćwiczenia bierne, które utrzymują zakres ruchu, oraz próby czynnego napinania mięśnia, często ze wsparciem elektrostymulacji.
• 2: ćwiczenia czynne w odciążeniu — w podwieszce, na śliskiej powierzchni albo w wodzie.
• 3: ćwiczenia czynne wolne, w których oporem jest ciężar własnego odcinka.
• 4–5: ćwiczenia z oporem — taśmą, ciężarkiem albo ciężarem ciała — z zaplanowaną progresją.

O tym, jak zwiększać trudność ćwiczeń między wizytami, piszemy w artykule Progresja ćwiczeń — kiedy i jak zmieniać plan.

Pozostałe opisy znajdziesz w dziale Testy i skale w fizjoterapii.