Skala VAS i NRS — jak mierzyć ból i kiedy zmiana naprawdę coś znaczy

Ból jest subiektywny, ale da się go zapisać tak, żeby wyniki z kolejnych wizyt można było porównać. Służą do tego dwie najpopularniejsze skale: wzrokowo-analogowa VAS i numeryczna NRS. Obie są proste, a mimo to łatwo zebrać nimi dane, z których niewiele wynika. Różnica tkwi w szczegółach — w tym, o co dokładnie pytasz, i w tym, jak odczytujesz zmianę.

Skala VAS

VAS (Visual Analogue Scale) to pozioma linia o długości 10 cm. Lewy koniec opisany jest jako „brak bólu”, prawy jako „najsilniejszy ból, jaki można sobie wyobrazić”. Badany zaznacza na linii miejsce odpowiadające jego bólowi, a Ty mierzysz linijką odległość od lewego końca w milimetrach. Wynik mieści się w przedziale 0–100 mm.

Zaletą VAS jest brak cyfr, przez co trudniej o odruchowe „no, piątka”. Wadą — potrzeba kartki, linijki oraz dobrego wzroku i sprawnej ręki u badanego. VAS nie przeprowadzisz przez telefon, a wydruk lub kopia w złej skali zmienia długość linii i psuje pomiar.

Skala NRS

NRS (Numeric Rating Scale) to prośba o ocenę bólu w skali od 0 do 10, gdzie 0 oznacza brak bólu, a 10 najsilniejszy ból, jaki można sobie wyobrazić. Można o nią zapytać ustnie, wpisać ją do ankiety albo pokazać jako rząd cyfr.

Na co dzień NRS jest zwykle wygodniejsza: nie wymaga żadnych materiałów, działa przez telefon i w dzienniczku, a większość ludzi rozumie ją od razu. Wyniki obu skal są ze sobą silnie powiązane, ale u jednej osoby nie należy ich mieszać. Jeśli zaczynasz od NRS, zostań przy NRS.

O co dokładnie pytać

Najczęstszy problem z oceną bólu nie leży w skali, tylko w pytaniu. „Jak bardzo boli?” może dotyczyć bólu w tej chwili, najgorszego momentu tygodnia albo bólu przy konkretnym ruchu. Trzy różne pytania dadzą trzy różne liczby.

Dlatego ustal jedną formę pytania i trzymaj się jej przy każdym pomiarze. Sprawdzają się na przykład takie:

• „Jak silny jest ból w tej chwili?”
• „Jak silny był najgorszy ból w ciągu ostatnich 24 godzin?”
• „Jak silny był ból średnio w ostatnim tygodniu?”
• „Jak silny jest ból, kiedy wchodzi Pani po schodach?” — gdy oceniasz ból związany z konkretną czynnością.

Nie podsuwaj liczb i nie przypominaj poprzedniego wyniku. Podopieczny, który słyszy „ostatnio było 6”, często dopasowuje odpowiedź do tego, czego jego zdaniem oczekujesz.

Jak czytać wynik

Często stosuje się umowny podział:

Granice nie są sztywne i w różnych źródłach przesuwają się o punkt. Sama liczba nie jest diagnozą: nie mówi, skąd ból się bierze ani czy coś ulega uszkodzeniu. Mówi tylko, jak silny jest ból w odczuciu tej konkretnej osoby — i w tym tkwi jej wartość.

Kiedy zmiana naprawdę coś znaczy

Spadek z 6 na 5 może być przypadkowym wahaniem. Z 6 na 3 — raczej już nie. Gdzie przebiega granica?

Najczęściej cytuje się tu pracę Farrara i współpracowników z 2001 roku, przeprowadzoną u osób z bólem przewlekłym. Zmiana, którą badani określali jako wyraźną poprawę, odpowiadała średnio spadkowi o około 2 punkty w skali NRS albo o około 30% wartości wyjściowej.

Procenty są tu często bardziej miarodajne niż same punkty, zwłaszcza przy niskim wyniku wyjściowym. Spadek z 3 na 1 to tylko 2 punkty, ale aż dwie trzecie bólu. Spadek z 9 na 7 to także 2 punkty, ale przy tak silnym bólu poprawa może być dla podopiecznego słabo odczuwalna.

Warto też zapytać wprost: „Czy w porównaniu z początkiem terapii jest lepiej, tak samo czy gorzej?”. Liczba i odpowiedź na to pytanie dają razem pełniejszy obraz niż każda z nich osobno.

Kiedy VAS i NRS nie wystarczą

• Dzieci. Młodsze dzieci lepiej radzą sobie ze skalami obrazkowymi, w których kolejne twarze przedstawiają coraz silniejszy ból.
• Osoby z zaburzeniami poznawczymi. Skala liczbowa może być dla nich niezrozumiała. Stosuje się wtedy skale oparte na obserwacji zachowania.
• Ból przewlekły. Natężenie to tylko jedna strona bólu. Równie ważne jest to, jak bardzo ból przeszkadza w codziennych czynnościach, śnie i pracy — do tego służą osobne kwestionariusze.

O tym, jak rozmawiać o bólu, żeby nie wzmacniać lęku podopiecznego, piszemy w artykule Jak mówić o bólu, żeby nie zaszkodzić.

Pozostałe opisy znajdziesz w dziale Testy i skale w fizjoterapii.